Frig inançlari içinde en çok taninmisi kuskusuz ana tanriça kültüdür. Yunanlilarin Kybele olarak adlandirdiklari Frig ana tanriçasi aslinda Anadolu’nun en eski tanriçalarindan biri olan Kubaba’dir. Frigler Anadolu’ya geldiklerinde, kuskusuz karanlik çaglar boyunca, buranin yerli kavimleriyle ilskiye geçmis ve bu kültü almislardir. Bugün Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde bulunan bir çok Kybele yontusu da bu kültün yayginligi hakkinda fikir vermektedir. Frig ana tanriça figürlerinde ana tanriçanin basinda kulebiçimli bir taç gözükmektedir. Bu onun egemenliginini simgesi olarak yorumlanmaktadir. Friglerce Kubile diye de adlandirilan ana tanriçanin Frigce bir baska ismi de Agdistis’tir. Tanriça’nin en önemli tapinma yerlerinden biri bugün Sivrihisar’da bulunan Pessinus idi. Burada , büyük olasilikla, bir meteor olan , gökten inen tanriça idolünün bulundugu yerdi. Çok uzun yillar ana tanriça tapiminin merkeziolan bu yer Roma döneminde dahi önemini kaybetmemis, Romalilar, Kartaca’ya karsi olan savasi kazanabilmek için bu tasi MÖ 204 yilinda Roma’ya götürmüsler ve bunu Magna Mater (Ulu ana) diye adlandirmislardir. Strabon (MÖ 64- MÖ 21) burayi ve buradaki kültü söyle anlatir: “ Pessinos dünyanin o kismindaki en büyük ticaret merkezi olup, büyük saygi gören Tanrilar Anasina ait tapinak buradadir. Ona Agdistis derler. Eski devirlerde rahipler ayni zamanda hükümdardi ve rahipligin sagladigi nimetleri onlar biçiyorlardi. Fakat simdi ticaret merkezi hâlâ ayakta durdugu halde rahiplerin yetkileri çok azalmistir. Kutsal bölge, Attaloslar tarafindan kutsal bir yere yakisacak sekilde, bir tapinak ve beyaz mermerlerden portikler ilave edilerek yapilmistir. Romalilar […] Kybele’nin kehaneti dogrultusunda oradaki tanriçanin heykelini almak üzere girisimde bulunarak tapinagi ünlü kilmislardir. Kybele’nin ismini Kybeon dagindan aldigi gibi, Dindimenê ülkesi de ismini üst tarafindaki Dindymon dagindan almistir. Yakininda Sangarios nehri akar; ve bu nehrin üzerinde eski Phrygialilara, Midas’a, hatta kendi devrinden önce yasamis olan Gordias’a ve digerlerine ait iskân kalintilarina rastlanir, fakat bu izler kentlere ait olmayip, büyükçe köyler niteligindedir.” Strabon tabii ki burayi kendi çaginin görüs açisina göre anlatmistir. Ancak daha sonra burada yapilan kazilar da Kybele tapinagini ve Roma kalintilarini açiga çikartmistir. Pessinus ana tanriça için yapilmakta olan törenlere sahne olmakta, kendini ana tanriçaya adayanlarin merkezi konumunda bulunmaktaydi. Erkekler burada kendilerini ana tanriçaya adamak için erkeklik oraganlarini da kesmekteydiler. Burada ayni zamanda Attis kültü törenleri de yapilmaktaydi. Anadolu’nun ana tanriçasi ayni zamanda toprak ana oldugundan bunu dölleyecek bir tanriya ihtiyaç vardi. Iste Attis Kybele’yi dölleyen tanri idi. Ancak bu tanri yaz sonunda ölmekte ve böylece de doga, tanri ilkbaharda yeniden dogana dek uykuya yatmaktaydi. Mezopotamya inançlarinda da görülen bu motif, Kybele kültü ile birlikte yasamis ve Yunan mitolojisine de Adonis seklinde geçmistir. Bu kült ayni zamanda da bazi gizem kültlerine kaynaklik etmistir. Bu kültler Anadolu’da Frig devletinin yikilisindan sonra da devam etmistir. Barnett, Attis efsanesinin çok ilginç bir yönüne dikkat çekmektedir: (Bkz çKaynaka <kaynakca.htm>) “ Bir uyarlamaya göre, Agdistis, Pessinus kralinin damadi yakisikli Attis’e asik olan, onu ve onun kentini yikima götüren, kendini hadim edip böylece disi olan iki cinsiyetli bir canavar idi. […] Öykünün çok kisaltilmis, daha yumusak bir uyarlamasi, gençliginin ve güzelliginin baharinda bir yaban domuzu avinda öldürülen Attis’e Agdistis’in duydugu aski anlatmaktadir. Fakat her yil ilkbaharda, kendi kendini sakatlamayi içine alan coskulu yas ritüelinin uygulayan inananlarin vasitasiyla, Attis her yil yeniden diriltilir ve böylece doganin ölmüs kuvvetleri canlandirilirdi. Ritüel esnasinda, heyecan öyle yüksek bir noktaya varirdi ki, tanriçanin en atesli inananlari kendilerini tanriça ve Attis’in serefine hadim ederlerdi […] Tanriçanin bu vahsi tapimi – ki onun ugruna yakisikli asigi aci çekmis ve ölmüstür- erkenden batiya dogru Ionia’ya süzülmüs, fakat daha yumusak ve gerçekten daha romantik bir biçimde, Anadolu ile baglantili çesitli Hellen mitoslarinda yansimistir. Bu mitoslarda, bir tanriçanin asik oldugu fakat bu askiyla ona talihsizlik getirdigi bir gencin temasi ortaya çikmaktadir. “ Kybele ya da ana tanriçaya ait kutsal yerlerin daglarda ya da kayaliklarda olduguna inanilmaktaydi. Anadolu’da bu amaçla yapilmis bir çok sunak yerine rastlanmistir. Atrica bu sunaklarda ve kayalarda Kybele heykelinin konuldugu nislere de rastlanmaktadir.

Bunlardan en önemlisi kuskusuz Midas Sehri (Yazilikaya) civarindaki sunaklardir. Buralarda kayalara oyulmus sunaklar ve özellikle de basamaklarla çikilan taht biçimindeki oymalar, buralarin kült merkezleri oldugunu göstermektedir. Meshur Midas aniti da, içinde yazan “MATEP” (anne) yazisinin gösterdigi gibi ana tanriça kültünün önemli yerlerinden biridir. Anadolu’nun baska yerlerinde de bu tip sunaklara rastlanmaktadir. Bunlarin bazilarinda ise Frig yazisi da bulunmaktadir. Frigler’de Ana Tanriça tapimi disinda Günes tanrisi Sabazios ve Ay tanrisi Men tapimlari da vardi. Bunlardan Men’in özellikle eski Anadolu’nun Ay tanrisi ile iliskisi oldugu düsünülebilir. Hatta bu tanrinin omuzunda hilal ile gösterimleri de bu görüsü kuvvetlendirmektedir. Bu tanrilarin Frigler tarafindan daha sonradan benimsendigi de düsünülebilir. Frigler’de bunlarin disinda da eski Anadolu inançlarinin izlerine rastlamak olasidir. Eski Anadolu inançlarinda geçen hayvan motiflerine Frigler de de rastlanmaktadir. Pazarli kazilarinda ele geçen boga ve arslan mücadelesini anlatan kaplama plakalar da bu konuda çok anlamlidirlar.